Prof Dr Cemil Aydın Namık Kemal ve Karl Marx Karşılaştırmasıyla Dikkat Çekti

Modern dünya tarihi ve küresel İslam düşüncesi alanında çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Cemil Aydın, İstanbul Medipol Üniversitesi’nde bir konferans verdi. Aydın, Namık Kemal neslinin oryantalizme karşı sadece siyasi değil, muazzam bir fikri mücadele verdiğini belirterek yaptığı karşılaştırma ile dikkatleri üzerine çekti.

Harvard Üniversitesi’nde doktorasını tamamlayan Prof. Dr. Aydın, ‘Adalet, Hürriyet ve Medeniyet: Modern Asya, Afrika ve İslam Düşüncesinin Mirası’ başlıklı konuşmasında Avrupa merkezli tarih anlayışına karşı sömürgecilikten arınmış (dekolonyal) bir bilgi üretiminin temellerini tartıştı. Konferans, sömürgeciliğin bilgi üretimi ve teknoloji üzerindeki hegemonyasını eleştiren ‘World Decolonization Forum’ ile paralel bir entelektüel zeminde gerçekleşti. Prof. Aydın, sömürgeciliğin sadece tarihsel bir olay olmadığını, zihinsel mirasının günümüzde de devam ettiğini vurguladı.

Avrupa Düşüncesiyle İslam Geleneği Sentezi

Bazı düşünürlerin Avrupa ile kurulan düşünsel ilişkinin tamamen kesilmesi gerektiğini savunduğunu belirten Prof. Dr. Aydın, ‘Zehrin geldiği yer ilaç olamaz’ yaklaşımının güç kazandığını ifade etti. Ancak Tanzimat’tan itibaren Ahmet Cevdet Paşa, Namık Kemal ve Mehmet Akif gibi isimlerin Avrupa düşüncesiyle İslam geleneğini sentezleyerek yeni bir gelecek kurmaya çalıştığını söyledi. Bu mirasın tamamen reddedilmesinin haksızlık olacağını belirtti.

Prof. Dr. Aydın, genel kabul gören ‘Aydınlanma sadece Avrupa’nın başarısıdır’ tezine itiraz ederek, 19. yüzyıldaki gerçek küresel aydınlanmanın Avrupa dışında Asya, Afrika ve İslam dünyasında yaşandığını savundu. Namık Kemal neslinin oryantalizme karşı siyasi olduğu kadar fikri bir mücadele de verdiğini belirtti.

Sunumunda bir görsele atıfta bulunan Prof. Dr. Aydın, Namık Kemal’i Karl Marx’tan daha karizmatik olduğu için o görsele koyduğunu esprili bir dille ifade etti. Bu kurucu neslin, Avrupa aydınlanmasını kendi haklarını savunacak şekilde yeniden tanımladığını ve insanlık tarihinin en üretken fikir akımlarını inşa ettiğini vurguladı.

19. yüzyılda Avrupa dışında Asya, İslam dünyası ve Afrika’da önemli bir aydınlanma hareketi yaşandığını dile getiren Prof. Dr. Aydın, bu düşünsel dönüşümün en önemli temsilcileri arasında Ahmet Cevdet Paşa’yı gösterdi. Cevdet Paşa’nın hem İslam ilim geleneğine hakim olduğunu hem de Fransızca öğrenerek Avrupa düşüncesini yakından takip ettiğini belirtti. Avrupa merkezli tarih anlayışına karşı daha hakkaniyetli bir dünya tarihi yaklaşımı geliştirdiğini ifade etti.

Namık Kemal neslinin oryantalizme karşı güçlü bir fikri mücadele verdiğini söyleyen Prof. Dr. Aydın, Fatma Aliye Hanım başta olmak üzere dönemin aydınlarının, İslam’ın kadını ezdiği yönündeki tezlere karşı önemli cevaplar geliştirdiğini anlattı. Bu kuşağın, İslami geleneği taklit etmek yerine içtihatla yeniden yorumlama cesaretine sahip olduğunu vurguladı. Yeni bir dünya tarihi vizyonu geliştirdiklerini ve bilim üretmenin Müslüman toplumlar için mümkün olduğunu savunduklarını kaydetti.

19. yüzyılın başlarında İslam medeniyeti fikrinin yeniden tanımlandığını belirten Prof. Dr. Aydın, Müslüman düşünürlerin İslam medeniyetini sadece dini bir çerçevede değil; bilim, felsefe ve hümanizm temelinde de yeniden kurguladığını söyledi. Hz. Muhammed’in de bu dönemde sadece Allah’ın Resulü olarak değil; devlet adamı, düşünür ve toplum modeli olarak ele alındığını ifade etti.

İstiklal Marşı’ndaki ‘Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal’ ifadesinin uzun bir fikri mücadelenin sonucu olduğunu belirten Prof. Dr. Aydın, bu yaklaşımın Müslüman toplumların eşitlik, özgürlük ve adalet taleplerinin düşünsel temelini oluşturduğunu söyledi. Gandhi’nin ‘Avrupa’nın medenileşmesi iyi bir şey olabilir’ sözünün de sömürgeci medeniyet anlayışına yönelik güçlü bir eleştiri olduğunu ifade etti. Günümüzde yeniden daha iyi bir dünya kurma ihtiyacının bulunduğunu belirterek, geçmişin düşünsel mirasının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.

Prof. Dr. Aydın, ‘medeniyetler çatışması’ tezinin Filistin meselesi üzerinden şekillendiğini belirterek, bu yaklaşımın küresel siyasette önemli etkiler oluşturduğunu söyledi. Filistin hareketinin 1960’lı ve 1970’li yıllarda Asya ve Afrika düşüncesinde çok önemli bir yere sahip olduğunu ifade etti.

2004 yılındaki Medeniyetler İttifakı Konferansı’nın yeni dünya düzeni arayışlarının önemli örneklerinden biri olduğunu belirten Prof. Dr. Aydın, konferansta medeniyetler arasında çatışma yerine diyalog kurulmasının amaçlandığını söyledi. Bazı düşünürlerin Batılı fikirlerle kurulan sentezin başarısız olduğunu savunarak ‘öze dönüş’ fikrini öne çıkardığını ancak bu yaklaşımın da yeni sorunlar doğurabileceğini dile getirdi.

Medeniyetler İttifakı toplantılarında ‘medeniyetler çatışması’ tezini savunan isimlerin davet edilmesini eleştiren Prof. Dr. Aydın, ‘Yangını söndürmek isteyenlerin, konuşmacı olarak kundakçıyı çağırmasına benziyor’ ifadelerini kullandı. Filistin meselesinin Soğuk Savaş döneminde küresel güney ile Batı dünyası arasında ideolojik ve siyasi bir mücadele alanına dönüştüğünü söyledi.

Geçmişin düşünsel mirasının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Aydın, ‘Yeniden daha iyi bir dünya kurmaya ihtiyaç var’ diyerek, medeniyetler arasında çatışma yerine ortak bir gelecek vizyonunun inşa edilmesi gerektiğine dikkat çekti.

Programın açılışında konuşan İstanbul Medipol Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Bahadır Kürşat Güntürk, Cemil Aydın’ın çalışmalarının, modern düşünce tarihinin yalnızca Avrupa’da ortaya çıkan fikirlerle şekillenmediğini, Asya, Afrika ve İslam dünyasının düşünsel birikimlerinin de modern dünyanın kuruluşunda belirleyici bir rol oynadığını güçlü bir şekilde ortaya koyduğunu ifade etti.

• #Cemil Aydın
• #Namık Kemal